الاوسط اذا كان علّة لثبوت الاكبر للاصغر و للتصديق به ، سواء كان علّة للأكبر بحسب نفسه أو لم يكن ، فهو برهان لمّ » . « 1 » و وجه اوثقيّت اين دليل را ارباب فكر و نظر گفته‌اند اين است كه استدلال از موجود مطلق شده كه معلول واجب به خلاف مناهج اخرى كه اخذ امكان و حدوث و حركت در دليل شده ، و كلّ اينها معلولند پس ساير مناهج شبيهند به آن در صورت اگر چه لمّ باشد در واقع به خلاف اين استدلال كه لمّيت اين اقوى است . و در كتب منطق واقع است كه قياس مركّب مىباشد از يقينيّات خواه ابتدا يقينى باشد يا به واسطه‌اى يقينى شود ، و اين قياس يا لمّيست و آن به اين نحو است كه حدّ وسط كه در قياس / * ب / 159 / مكرّر است و موضوع و محمول صغرى و كبرى مىشود ؛ پس اگر آن علّت نسبت به مطلوب مىباشد در ذهن و خارج اين دليل ، دليل لمّى است ، مثل آن كه : « اين شخص متعفّن الاخلاط است ، و هر متعفّن الاخلاطى محموم است ؛ پس اين محموم است » كه تعفّن اخلاط كه حدّ وسط است در ذهن و خارج دليل محموم بودن و علّت ثبوت حمّيست هم در ذهن و هم در خارج ، چنانچه وجود علّت و سبب اثبات واجب در ذهن و خارج شده است . و اگر حدّ وسط چنين نباشد و علّت ثبوت نسبت در ذهن تنها باشد آن را برهان انّى مىگويند ، از جهت آن كه افادهء انيّت و وجود نسبت مىكند در ذهن ، يعنى باعث فهميدن اين مىشود ، مثل آن كه گفته شود

--> ( 1 ) . شفاء ، برهان ، صص 79 و 84 ، قريب به مضمون